Tijdens mijn afstudeeropdracht aan de Hogeschool voor Toegepaste Filosofie onderzocht ik zo’n vastgelopen situatie binnen de gemeente Den Haag, waar ik werk als manager Control. Van controllers wordt steeds vaker verwacht dat zij adviseren over complexe vraagstukken. Maar ondanks reorganisaties, nieuwe werkwijzen en opleidingen bleef de praktijk opvallend stabiel. Er wordt nog steeds gecontroleerd, gerapporteerd en verantwoord - precies zoals altijd.

FILOSOFISCHE VERANDERINTERVENTIE

Het probleem was niet dat deze professionals hun werk niet goed deden. Het probleem was dat we bleven doen wat - binnen een bepaald denkkader - logisch voelt. En dat kader stelde steeds opnieuw dezelfde vraag centraal: hoe lossen we dit op?

Die vraag werkt prima bij technische vraagstukken. Maar bij wicked problems - vraagstukken waarin waarden botsen, belangen schuiven en uitkomsten onzeker zijn - werkt deze vraag averechts. Hoe harder je probeert grip te krijgen op het probleem, hoe sterker het gevoel ontstaat dat je vastzit.

Dit is precies het soort situatie dat Slavoj Žižek beschrijft wanneer hij stelt dat we vaak blijven handelen binnen een denkkader dat we rationeel allang hebben doorzien, maar praktisch niet weten te verlaten. We weten dat het niet werkt, en toch blijven we het doen.

Mijn beroepsproduct was daarom geen oplossing, maar een filosofische veranderinterventie: het voorstel om het onvermogen om de gewenste transitie te maken niet langer te zien als een tekort, maar als een signaal. Misschien is dit geen probleem dat opgelost moet worden, maar een praktijk die anders begrepen en georganiseerd moet worden. Die verschuiving - van oplossen naar begrijpen - opent ruimte. Niet voor vrijblijvend praten, maar voor een ander soort professionaliteit.

De kern van toegepaste filosofie is: het creëren van ruimte waarin professionals hun eigen praktijk kritisch leren begrijpen, bevragen en vormgeven.

NORMATIEVE PROFESSIONALITEIT

In mijn afstudeeronderzoek vond ik houvast in het denken over beroepspraktijken, zoals dat is uitgewerkt door Alasdair MacIntyre in het spoor van Aristoteles. In dit perspectief staat werk niet primair in het teken van output of efficiëntie, maar wordt het georganiseerd rond praktijken: samenhangende vormen van menselijk handelen waarin interne waarden, vakmanschap en oordeelsvermogen centraal staan. 

Dit sluit nauw aan bij Donald Schöns idee van normatieve professionaliteit. Adviseren is geen technische handeling, maar een normatieve praktijk. Professionals staan voortdurend voor de vraag wat hier, nu en in deze context het goede is om te doen - en die vraag laat zich niet vooraf dichtregelen. Normatieve professionaliteit vraagt niet om betere tools, maar om het serieus nemen van praktijken en het organiseren van werk op een manier die ruimte laat voor gezamenlijk oordelen, reflectie en traditie. Niet de methode staat centraal, maar praktische wijsheid.

Om te onderzoeken of dit perspectief aansloot bij de dagelijkse praktijk, werkte ik met zestien controllers aan concrete casussen. Niet om tot oplossingen te komen, maar om te verkennen hoe zij hun werk in de praktijk ervaren. Met behulp van kralenspelen onderzochten we waarden, spanningen en impliciete normen, die in het dagelijks werk meestal verborgen blijven. Wat zichtbaar werd, was geen handelingsverlegenheid, maar juist rijkdom. Zodra de druk om te leveren wegviel, ontstond taal voor professionaliteit, verantwoordelijkheid en vakmanschap. Dat was geen toeval, maar een aanwijzing dat het dominante, technische denkkader deze dimensies structureel buiten beeld houdt.

KRITISCH OORDELEN

Toen ik deze inzichten besprak met het managementteam en de financieel directeur, gebruikte ik het beeld van een fabriek: een organisatie die steeds efficiënter produceert wat eigenlijk niet meer nodig is. Dat beeld werd onmiddellijk herkend. ‘We zitten vast in de fabriek,’ zei een collega, ‘als we echt willen adviseren, moeten we eruit. Vanaf dat moment verschoof het gesprek. Niet langer ging het over nieuwe instrumenten of extra vaardigheden, maar over de vraag hoe het werk zelf anders georganiseerd kan worden, zodat professionals hun praktijk daadwerkelijk kunnen uitoefenen. Dat leidde uiteindelijk tot de ontwikkeling van een nieuwe opleiding Adviseren, waarin filosofie geen toevoeging is, maar het vertrekpunt vormt.

In 2026 start deze nieuwe opleiding voor de meest ervaren adviseurs binnen de organisatie. Daarmee wordt een bestaande, sterk technische opleiding vervangen door een leertraject waarin normatieve professionaliteit en praktijkgericht denken centraal staan. Wat er nu hopelijk gebeurt, is dat professionals zichzelf niet langer zien als uitvoerders van oplossingen, maar als deelnemers aan een praktijk waarin kritisch oordelen centraal staat. De filosofische veranderinterventie die ik ontwikkelde, werkt niet door antwoorden te geven, maar door professionals uit te nodigen zelf - en samen - na te denken over wat in hun werk op het spel staat.
Voor mij is dat de kern van toegepaste filosofie: niet het oplossen van wicked problems, maar het creëren van ruimte waarin professionals hun eigen praktijk kritisch leren begrijpen, bevragen en vormgeven.