“Heliorechtvaardigheid gaat over de vragen: wie profiteert van de zon en wie betaalt de prijs? De ene welgestelde groep met ruime koophuizen kan zonnepanelen plaatsen. De opbrengsten vloeien naar de bewoners zelf; de salderingsregeling garandeert een gunstige verrekening. Voor huurders in dichtbebouwde woonwijken zijn die mogelijkheden er nauwelijks. Zonder zeggenschap over hun dak missen ze de kans om de zon te ‘oogsten’. Zij zien hun energierekening stijgen, terwijl ze in de zomer meer dan gemiddeld last hebben van hittestress. De toegang tot zonlicht en schaduw: de nieuwe klassenkwestie.”

Geen schaamte of liefde

Aan het woord is, jawel, ChatGPT. Ik stelde meerdere chatbots - waaronder ook Claude en Le Chat - de vraag of ze op basis van het nieuws van de afgelopen maanden met een nieuw filosofisch concept konden komen. Alleen ChatGPT kwam met een interessante suggestie. En passant kwam het ook nog met de term ‘schaduwarmoede’ en ‘helioproletariaat’. John Rawls, zo gaf de chatbot aan, zou wellicht pleiten voor een ‘solar difference principle’: ongelijkheden in zonne-opbrengsten zijn slechts gerechtvaardigd als ze ook de minst bedeelden ten goede komen. En wellicht zouden Amartya Sen en Martha Nussbaum toegang tot zonlicht en schaduw moeten opnemen in hun lijst met capabilities.

Het is duidelijk dat generatieve AI, zoals ChatGPT, Gemini en CoPilot, voor steeds meer taken - en voorheen menselijke rollen - wordt ingezet. Dat gaat vaak mis: als klankbord voor kwetsbare mensen wil AI bijvoorbeeld nog wel eens eenzaamheid en zelftwijfel versterken, of aanzetten tot dubieuze daden. Chatbots hebben geen moreel kompas, geen doorleefde waarden en normen, en nemen ze geen verantwoordelijkheid. AI simuleert empathie, maar voelt geen solidariteit, schaamte of liefde.

Filosofische verheldering 

Kan een chatbot dan wel filosoferen? Taalmodellen begrijpen taal niet zoals mensen dat doen. Ze voorspellen woorden op basis van patronen, zonder bewustzijn, intentie of ervaringswereld. ChatGPT en consorten hullen hun ‘inzichten’ in kunstmatige, sociaal wenselijke beeldspraak en vaak flets aandoende argumentaties. Dit zeggen niet alleen critici, maar zegt ook, als je ernaar vraagt, ChatGPT zelf. 

Bij de HTF kijken we natuurlijk met argusogen naar generatieve AI. AI biedt veel kansen als sparringpartner en zoekmachine. Maar om het te gebruiken moet je, zeker als toegepast filosoof, wel over een zelfstandig en ontwikkeld beoordelingsvermogen beschikken. Toegepaste filosofie is onderzoeken hoe ideeën, begrippen en praktijken in elkaar zitten, en hoe ze doorwerken in de prakijk. Daarvoor moet je een antenne ontwikkelen die tijdens het lezen van teksten en het ‘lezen’ van mensen en situaties voortdurend ‘aan’ staat. Die antenne zit in je, die moet je zelf ontwikkelen en kun je niet uitbesteden. 

Ook de vaardigheid om in de (beroeps)praktijk met mensen gezamenlijk filosofisch onderzoek te doen, kun je niet overlaten aan een chatbot. Je neemt jezelf en je filosofische vaardigheden mee naar een gesprek, geen chatbot. Echte richtinggevende ideeën komen voort uit menselijke interactie, waarbij op basis van persoonlijke ervaringen gestructureerd wordt gereflecteerd, onder leiding van een toegepast filosoof die er al vele vlieguren op heeft zitten. Wij denken dat taalmodellen het beroep van toegepast filosoof in feite nóg relevanter maakt, zeker wanneer de rol van AI in tal van organisaties om filosofische verheldering en morele heroriëntatie vraagt.

Onrecht zichtbaar maken

En toch. ChatGPT munt binnen vijf seconden een nieuwe filosofische term, wat toch vrij creatief is. Je bent een filosoof, zo stellen Gilles Deleuze en Félix Guattari in Qu’est-ce que la philosophie (1991), als het je lukt om nieuwe concepten te ‘vormen’, ‘uit te vinden’ en te ‘fabriceren’. 

‘Heliorechtvaardigheid’ is ook méér dan zomaar een term, omdat deze raakt aan de morele, sociale en politieke verhoudingen die schuilgaan achter iets wat we gewoonlijk als neutraal en vanzelfsprekend beschouwen. Wie ‘heliorechtvaardigheid’ zegt, maakt zichtbaar dat zelfs de zon - dat ogenschijnlijk universele, democratische goed - ongelijk verdeeld raakt binnen de infrastructuren van macht, bezit en technologie. Daarmee wordt het begrip een lens, een denkgereedschap, waarmee we bestaande structuren kunnen bevragen. Of ChatGPT daarmee filosofeert, is de vraag: de chatbot reproduceert slechts ideeën uit bestaande teksten. Maar de mens die zo’n term oppakt, doordenkt en inzet om onrecht zichtbaar te maken, die filosofeert. 

Het denken begint niet bij het genereren van woorden, maar bij het doorzien van wat ze betekenen. 

Was getekend, ChatGPT.