Van films leer je van alles, bijvoorbeeld hoe mensen reageren in diverse, tot dan toe onbekende situaties. Films draaien vaak om grote levensvragen. Neem nu de vraag: “Hoe moet ik leven?” Dergelijke grote vragen behoren traditioneel tot het domein van de filosofie. Filosofen doen vaak lang en moeilijk over het vinden van een mogelijk antwoord. Films zijn daarentegen snel en aansprekend, en geven ook antwoord op levensvragen. Dat wordt des te duidelijker door film en filosofie op elkaar te laten reageren: dan blijkt dat eigentijdse filmvertellingen tijdloze waarheden onderzoeken. 

Moreel laboratorium
Ik kreeg de kans om mijn fascinatie voor film, filosofie en ethiek te vertalen naar een concreet project: het samenstellen en schrijven van het boek Denken in het donker met Yorgos Lanthimos, een filosofische essaybundel waarin vier auteurs het werk van de Griekse filmmaker Yorgos Lanthimos onder de loep nemen. Het project was voor mij niet alleen een academische opdracht, maar vooral ook een zoektocht naar de toegepaste waarde van filosofie in een wereld vol verhalen, beelden en morele vragen. Films zijn méér dan entertainment. Ze zijn een spiegel, een oefening in inleven, en soms zelfs een moreel laboratorium waarin we als kijkers geconfronteerd worden met fundamentele vragen.

Tijdens mijn onderzoek stelde ik mezelf de vraag: wat kan film betekenen voor filosofie en ethiek, en andersom? Ik verdiepte me in de ontologische en ethische aard van film aan de hand van twee denkers die voor mij richtinggevend zijn geweest: Stanley Cavell en Robert Sinnerbrink. Cavell beschouwt film als een vorm van sceptisch zelfonderzoek: een medium dat ons niet alleen iets laat zien, maar ons ook bevraagt. Sinnerbrink benadrukt juist hoe film niet alleen appelleert aan ons denken, maar ook aan ons voelen: we ervaren morele dilemma’s via de emotionele reis van de personages. Deze filosofische kaders vormden het fundament van het boek dat ik vervolgens mocht samenstellen.

Krachtig filosofisch instrument
In Denken in het donker met Yorgos Lanthimos worden vier van zijn films door verschillende auteurs filosofisch ontrafeld. Lanthimos’ werk staat bekend om zijn vervreemdende, absurdistische toon. Zijn verhalen spelen zich af in werelden die net niet de onze zijn, maar juist daardoor des te beter laten zien waar het schuurt. Hij stelt vragen over macht, moraal, liefde, autonomie en identiteit: vragen die rechtstreeks raken aan de kern van wat het betekent om mens te zijn. Door deze films te analyseren aan de hand van filosofische concepten, merkte ik hoe krachtig de combinatie van beeld en denken kan zijn.

Wat mij tijdens dit project het meest raakte, is hoe film als medium in staat is om ethische kwesties voelbaar te maken. Filosofie stelt ons de vraag: “Hoe moet ik leven?” en film laat ons ervaren wat er op het spel staat bij het beantwoorden van die vraag. We leven in een wereld waarin we voortdurend keuzes moeten maken, balancerend tussen persoonlijke vrijheid, verantwoordelijkheid en sociale normen. Film helpt ons om deze abstracte kwesties concreet te doorvoelen, en dat maakt het tot een krachtig filosofisch instrument.

Juist nu hebben we behoefte aan plekken waar ruimte is voor nuance, twijfel en reflectie. Film kan zo’n plek zijn.

Nieuwe manieren van denken
Het boek is inmiddels opgenomen in de bestaande reeks Denken in het donker van ISVW Uitgevers en is daar met veel enthousiasme ontvangen. Maar voor mij eindigt het project daar niet. Ik zie het als mijn missie om het boek verder onder de aandacht te brengen: bij lezers, filmkijkers, docenten, studenten en iedereen die bereid is om met andere ogen naar verhalen te kijken. Want ik geloof dat iedereen iets kan leren van film, juist wanneer we het medium film serieus nemen als filosofisch materiaal.

De maatschappelijke relevantie van dit alles kan volgens mij niet worden overschat. We leven in een tijd van snelle meningen, politieke verdeeldheid en technologische versnelling. Juist nu hebben we behoefte aan plekken waar ruimte is voor nuance, twijfel en reflectie. Film kan zo’n plek zijn. En filosofie biedt het gereedschap om wat we zien en voelen ook werkelijk te begrijpen. Door film en filosofie met elkaar te verweven, ontstaan nieuwe manieren van denken, voelen en spreken over ons bestaan. ‘Denken in het donker’ betekent voor mij: kijken naar wat ongemakkelijk is, luisteren naar wat niet meteen gezegd wordt, en bereid zijn om opnieuw na te denken over dat wat we dachten te weten. Film is daarbij een hulpmiddel.

Anne-Mathije Bogerd is filosoof, spreker, schrijver en moderator, en werkt daarnaast als actieonderzoeker in het sociale domein. In haar vrije tijd schrijft zij over de filosofie van het alledaagse en probeert ze filosofie zo toegankelijk mogelijk te maken voor een breed publiek. Ze werkt vanuit haar eigen onderneming ‘Filosoof Anne-Mathije’.