Is het niet veel interessanter om te kijken naar filosofische ideeën die ons het zicht op de werkelijkheid juist ontnemen? ‘Idolen van het theater’, noemde Francis Bacon ze in de zestiende eeuw. Bacon gaf als voorbeeld Aristoteles’ idee van een doeloorzaak. Maar die dwaling is reeds lang geleden een zachte dood gestorven. Welke filosofische waanideeën drukken een stempel op het huidige publieke debat?

Geen denker wordt tegenwoordig waarschijnlijk zo vaak aangehaald als Hannah Arendt. Zeker sinds Trumps eerste verkiezing wordt ze vaak aanbeden als een profeet, stelt de critica Jennifer Szalai in de New York Times. Er verschenen talloze artikelen over hoe haar werk licht zou werpen op de Amerikaanse politiek. Ook stonden haar boeken en dan met name The Origins of Totalitarianism vaak hoog in de bestsellerslijsten. 

In een artikel met de treffende titel ‘Hannah Arendt is not your icon’ beschrijft Szalai hoe dit bij veel intellectuelen tot ongemak heeft geleid. Wie door de bril van Arendts ideeën over totalitarisme naar de Amerikaanse politiek zou kijken, kan blind worden voor het feit dat Trump in de eerste plaats een kleptocraat is, die vooral zichzelf wil verrijken, stelt één van hen. Het werk van Arendt zou met name goed zijn voor geprivilegieerde mensen die graag iets pseudo-diepzinnigs over de wereld willen zeggen, gaat hij verder. 

Szalai vindt het een overtrokken interpretatie - en daar heeft ze volgens mij helemaal gelijk in. Natuurlijk verschijnt er weleens een opiniestuk waarin deze of gene Hannah Arendt citeert om zijn mening wat extra cachet te geven, ook in het Nederlands. Maar de vraag in hoeverre haar visie op totalitarisme op het huidige tijdsgewricht van toepassing is, lijkt me eerder een kwestie van gezond publiek debat, dan dat dit het zicht op de werkelijkheid blokkeert. 

Interessant genoeg kun je Arendt uitstekend gebruiken om te zien waar het mis gaat. Filosofen maken volgens haar de fout om de uitkomst van het denken belangrijker te vinden dan het denkproces zelf. Als het denken tot stilstand komt, is het gevaar dat gedachten stollen tot pasklare ideeën; ieder denkbeeld heeft zo de potentie om een ‘idool’ te worden. En wie door clichés bevangen is, leeft buiten de politieke realiteit. Of zoals Szalai het zegt: Arendt is er niet om in hapklare brokken geconsumeerd te worden. Ze biedt geen comfort, maar kan je helpen bij het denken, steeds weer opnieuw.

Sake van der Wall (1979) studeerde taalfilosofie, literatuurwetenschap en journalistiek aan de Universiteit van Amsterdam. Hij schrijft sinds 2010 voor De Speld en doceert filosofie aan een middelbare school. Tevens is hij als docent cultuur en media verbonden aan de Hogeschool voor Toegepaste filosofie.