Parijs, jaren negentig. De camera neemt ons mee in het gangenstelsel van de metro. Mensen haasten zich naar de perrons, een schoonmaker veegt de trap, een man zit op de grond te bedelen. Op de achtergrond horen we betoverende klanken. Steeds dieper gaan we de grond in. Tot we op het perron zijn en zien waar die prachtige muziek vandaan komt: iemand speelt op een harp. Het is Mario Guacarán - al jong vertrok hij uit Venezuela, trok door Europa als muzikale nomade en heeft inmiddels al jaren een vaste plek op het perron van metrostation Opéra.

BALLINGSCHAP

In ‘Het ondergronds orkest’ portretteert regisseur Heddy Honigmann muzikanten die spelen op straat en op de perrons, en in de wagons van de Parijse metro: ‘de ingewanden van de nationale muziekacademie’, in de woorden van de harpist. Honigmann filmt de musici als ze aan het werk zijn en vraagt ze naar hun levensverhaal. Zo is er de violist uit Sarajevo, die in Bosnië in het orkest van de nationale opera speelde, tijdens de oorlog deserteerde en naar Parijs vluchtte. De cellist uit Roemenië, die tijdens een tournee met een groot Roemeens orkest besloot in het Westen te blijven. De Malinese zangeres die zonder papieren op straat altijd bang is voor de politie.  

Hoe verschillend hun levensgeschiedenissen ook zijn, altijd is er een sprake van een geboorteland, van een breuk en van een zoeken naar thuis. ‘Het ondergronds orkest’ toont de verhalen van ballingen. Ik moest denken aan het werk van de Spaanse filosoof María Zambrano (1904-1991). Aan het einde van de Spaanse burgeroorlog ontvluchtte zij haar land en bracht het grootste deel van haar leven in ballingschap door. Onlangs verscheen een essaybundel van haar in Nederlandse vertaling: Over kennis van de ziel (ISVW, 2025).

LEVEN IN CRISIS

In haar essay ‘Het leven in crisis’ - geschreven in de jaren dertig - schrijft Zambrano: ‘De crisis toont de essentie van het menselijk leven, de hulpeloosheid van de mens die alle houvast kwijt is, alle ijkpunten; een leven dat niet naar enig doel vloeit en dat geen rechtvaardiging vindt.’ Zij onderzoekt minutieus waaruit de crisiservaring bestaat en vervolgt: ‘En toch, te midden van zoveel ongeluk hebben wij die in crisis leven, misschien het voorrecht om het menselijk leven, ons leven, duidelijker te zien.’ Crisissituaties maken misschien bij uitstek zichtbaar wat het betekent om mens te zijn.

Zambrano noemt mensen ‘levende problemen’. Je komt op de wereld, maar je past niet in de wereld, en de wereld past zich ook niet aan jou aan. Daarom heb je als mens er nooit genoeg aan om gewoon te leven, maar heb je altijd wat anders nodig - bijvoorbeeld filosofie, kunst, religie of wetenschap. De mens moet dus ‘zijn eigen wereld scheppen, zijn holte, zijn plek; hij moet voortdurend zichzelf en de werkelijkheid die hem een tehuis biedt, creëren.’

EEN THUIS

Alle muzikanten uit ‘Het ondergronds orkest’ dragen een pijnlijk verleden met zich mee en delen de eenzame ervaring van ballingschap. Toch is het een uitermate hoopvolle film. Die hoop zit in alle muziekscènes: als je de Roemeense cellist een duet hoort spelen met zijn zoon, die nu aan het conservatorium in Parijs studeert; als je de Zaïrese dichter en popmuzikant zijn poëtische teksten hoort voordragen op muziek; en als je het trio ziet dat in een metrowagon een spetterende vertolking geeft van ‘Try a little tenderness’ met bas, gitaar, zang en percussie. Een glimlach verschijnt op de gezichten van de passagiers. De politie knijpt een oogje toe als ze geld ophalen.

‘Leven in crisis is onrustig leven. Maar eigenlijk wordt het hele leven in onrust geleefd,’ schrijft Zambrano. Deze film laat zien wat er gebeurt als het je lukt iets te maken - kunst, muziek, poëzie - ook te midden van een leven in een onrust. In iedere scène waarin muziek wordt gemaakt, lijkt de tijd stil te staan en vergeet je als kijker waar je bent. Deze kunstenaars slagen in de opdracht die Zambrano voor de mens stelt: ze maken een eigen wereld, een holte, een plek. ‘Het ondergronds orkest’ laat zien welke rol muziek daarbij kan spelen. De muziek is een alternatief voor een thuis. De muziek ís een thuis.

‘Het ondergronds orkest’ is ook te zien via Picl (picl.nl) en Eye Film Player (eyefilm.nl/kijk-en-luister/eye-film-player).

Carolien van Welij (1977) is filosoof en neerlandicus. Ze is redacteur van Phronèsis en docent aan de HTF. In 2023 verscheen haar boek Wat denken doet. Als filosofie je leven verandert (ISVW Uitgevers). Carolien biedt cursussen, lezingen en individuele trajecten ‘Doorleefde filosofie’, waarin deelnemers filosofische thema’s en methodes toepassen op eigen vraagstukken. carolienvanwelij.nl