Wat zie je en hoor je als je je aandacht richt op een boom? In ‘Silent friend’ staat een boom centraal, een gingkoboom in de botanische tuin van de universiteit van Marburg, geplant in 1832. Regisseur Ildikó Enyedi brengt minutieus alle facetten van deze gingko biloba of Japanse notenboom in beeld. 

Het ontkiemen van een zaad. Het wortelstelsel onder de grond, dat het regenwater opneemt. De stam met dikke groeven. De groene blaadjes in de vorm van een waaier. De golvende bladgroenkorrels door een microscoop. De goudgele bladeren in het najaar. 

Je kijkt niet alleen naar de boom; je luistert er ook naar. Als in de openingsscène een zaad ontspruit, maken de geluidseffecten de groei van een wortel en stengel plastisch en voelbaar. Enyedi zegt daarover in een interview: “We hebben twee hele dagen gewerkt aan het geluid voor dat ene shot: het moest duister en unheimisch zijn, bijna buitenaards. Vanaf het eerste moment tonen we dat dit geen film is over schattige kleine plantjes, maar dat dit wezens zijn met hun eigen realiteit.” 

DRIELUIK

‘Silent friend’ gaat niet alleen over een boom. De film gaat ook over mensen die zich bewegen in de buurt van deze gingkoboom in de universiteitstuin. Het zijn de drie mensenlevens die voor mij in eerste instantie op de voorgrond stonden. Zo is er de Hongkongse neurowetenschapper Tony, die de hersenactiviteit van baby’s bestudeert. Voor een gastcollegereeks is hij naar het Duitse stadje Marburg gekomen, maar na zijn eerste college valt het onderwijs stil door de coronapandemie en blijft hij alleen achter op de universiteit. Ook volgen we in zwart-wit-beelden het verhaal van Grete, die begin twintigste eeuw als eerste vrouwelijke student wordt toegelaten tot de faculteit biologie. En dan is er nog Hannes, die begin jaren zeventig literatuur studeert en verliefd wordt op zijn huisgenote Gundula, een biologiestudente die onderzoek doet naar de waarneming van planten. 

Als kijker puzzel je die drie verhalen uit 1908, 1972 en 2020 aan elkaar. Drie mensen die zich in verschillende tijden op dezelfde plek bevinden. Drie mensen die in beeld komen met de gingkoboom uit 1832. En drie mensen die op eigen wijze onderzoek doen naar bomen en planten. Grete ontleedt, classificeert en fixeert bloemen en planten op de faculteit, en brengt ze op een esthetische manier in beeld als ze de technieken van de fotografie leert. Hannes, die eerst nog zei niet van planten te houden, neemt de verzorging van de tuin en het experiment van Gundula over, en zoekt een manier om te communiceren met een geranium. En Tony raakt tijdens de lockdown geïntrigeerd door de gingkoboom en past zijn onderzoek met elektromagnetische golven toe op de imposante boom.

HET PERSPECTIEF VAN DE BOOM

De drie verhalen bewegen zich om die ene gingkoboom uit 1832. Daarbij verschuift langzaam het perspectief. Eerst kijk je vanuit de personages naar de boom: via Tony kijk je naar de bast, via Grete naar de wortels die net boven de grond komen, via Hannes naar de takken. Maar na verloop van tijd is er een verschuiving in het perspectief. Vanuit de boomkruin zien we op de achtergrond Hannes zijn boek lezen, vanaf een tak zien we beneden Grete roken en vanaf de diepte van de wortels horen we de geluiden van Tony die moet overgeven. De camera heeft het perspectief van de boom aangenomen. Wij kijken vanuit de bijna tweehonderdjarige gingkoboom naar de nietige mensenlevens. ‘Silent friend’ laat zien dat de gingkoboom niet alleen een levend wezen is om goed naar te kijken en te luisteren, maar dat de boom zelf ook een wezen is, dat kijkt en luistert. De verschillende verhaallijnen en de specifieke filmstijl maken die perspectiefwisseling volkomen geloofwaardig. 

VERSTAAN

Het idee van de mens als middelpunt van de natuur - je weet dat het een achterhaald beeld is, en toch is het behoorlijk hardnekkig. ‘Silent friend’ laat je ervaren hoe natuurlijk en reëel een ander perspectief is. Alle pogingen van contact tussen mens en boom laten je tegelijkertijd juist de moeilijkheid - en schoonheid - van contact tussen mensen zien. 

Tijdens de lockdown bewegen de neurowetenschapper en de conciërge op grote afstand van elkaar. De beheerder dient zelfs een klacht in over het vreemde gedrag van de wetenschapper. Als ze uiteindelijk toenadering zoeken, samen eten en met hulp van een vertaalapp in gesprek raken, levert het een ontroerende scène op. 

Je verplaatsen in een boom maakt je bewust van hardnekkige vooronderstellingen waarmee je leeft. Die perspectiefwisseling en het opzijzetten van je vooringenomenheid doen ook iets met de blik op je medemensen. Je verplaatsen in een boom maakt je nog meer mens.

Carolien van Welij (1977) is filosoof en neerlandicus. Ze is redacteur van Phronèsis en docent aan de HTF. In 2023 verscheen haar boek Wat denken doet. Als filosofie je leven verandert (ISVW Uitgevers). Carolien biedt cursussen, lezingen en individuele trajecten ‘Doorleefde filosofie’, waarin deelnemers filosofische thema’s en methodes toepassen op eigen vraagstukken. carolienvanwelij.nl