We kennen allemaal de bekende ‘-cides’. Denk aan pesticide (het doden van ongedierte), 

suïcide (zelfdoding) en het helaas weer relevante genocide (de systematische vernietiging van een bevolkingsgroep). Er zijn minder bekende termen, zoals ‘deïcide’ (het doden van een god), ‘regicide’ (het doden van een koning of vorst) en ‘amicide’ (het doden van een vriend). En relatief nieuwe, urgente varianten, zoals ‘ecocide’: grootschalige natuurvernietiging, waarbij ecosystemen zelf, maar ook groepen mensen en andere levende wezens in hun bestaan bedreigd worden. 

AANWINST

Dergelijke termen werken heel goed om het bestaan van een fenomeen, meestal een probleem, te markeren. Je kunt pas iets erkennen als er een woord voor is, zo simpel is het. Het Latijn (‘femicide’ bestaat uit fēm(ina): vrouw en caedere: doden) maakt het probleem meestal universeel en internationaal bespreek- en bestrafbaar. Voor filosofen is een ‘-cide’ de manier om iets dat in de kern abstract is en het product is van ons denken, tastbaar en beschermbaar te maken. Filosoof Hans Achterhuis heeft recent bij de ISVW het boek Democraticide het licht doen zien: over de wereldwijde afbraak van democratische instituties - in feite bedachte afspraken - en hoe we ons daartegen moeten verweren. 

Tijdens de discussieavond ‘Kennismakers: blik op femicide’ bij De Balie op 15 april jl. - op Youtube terug te kijken - werd duidelijk dat de term ‘femicide’ een aanwinst is. De bekende rechtbankverslaggever Saskia Belleman gaf aan dat er nu een term is voor geweld waar in het verleden eufemismen als ‘familiedrama’, ‘eerwraak’ of ‘crime passionel’ werden gebruikt. Belleman heeft op de Telegraaf-redactie flink strijd moeten voeren om via ‘femicide’ iets verder achter de voordeur te kijken. Barbara Godwaldt, een deskundige van de Blijf Groep - en helaas ook slachtoffer, aangezien haar zus door femicide om het leven is gekomen - gaf aan dat nabestaanden het fijn vinden dat er een duidelijke term is zodat we in Nederland gaan zien hoe groot het probleem is.

DEFINITIE VAN DE VN

Maar hoe breed moet de definitie zijn? Wie of wat valt er binnen? Voor PRO-kamerlid Songül Mutluer was het belangrijk dat ‘femicide’ de aandacht in ieder geval verbreedt van (alleen) eerwraak tot het doden van vrouwen in het algemeen, en niet meer als allochtonenprobleem wordt gezien, dat opgelost zou kunnen worden door de landsgrenzen te sluiten. Maar voor Janine Jansen, lector Geweld in Afhankelijkheidsrelaties, hoogleraar Criminologie en Rechtsantropologie én werkzaam bij de politie, is de definitie niet breed genoeg: we bedoelen er vaak dodelijk huiselijk geweld mee, door een mannelijke (ex-)partner, of geweld door een onbekende mannelijke dader (zoals bij de Amsterdamse Lisa, vorig jaar zomer). Het gaat om ruim veertig slachtoffers per jaar. Maar er zijn maar liefst 1,3 miljoen slachtoffers van niet-dodelijk huiselijk geweld. Blijft daar dan wel genoeg aandacht voor? 

De definitie van de VN is heel ruim. Vrouwelijke slachtoffers van mensenhandel, gedwongen arbeid of slavernij, vrouwen in de seksindustrie, slachtoffers van seksueel geweld voor, tijdens of na de moord, en vrouwen die omkomen door complicaties bij besnijdenis, vallen er ook onder, maar blijven in de discussie in Nederland vaak buiten beschouwing. 

Jansens tweede punt bouwde hierop voort: vrouwenbesnijdenis wordt vaak uitgevoerd door vrouwen. Vrouwen zijn in staat om geweld te plegen tegen andere vrouwen, en tegen mannen. In maar liefst veertig procent van de gevallen is er (ook) sprake van mannelijke slachtoffers, die zich vaak schamen om naar voren te stappen. Barbara Godwaldt vult haar aan: jongens en mannen kunnen ook secundaire slachtoffers zijn van femicide, omdat ze als lid van het gezin vermoord worden, of omdat ze de vrouw wilden beschermen. 

TACTISCHE OVERWEGING

Moet je dan niet richting een meer genderneutrale definitie? Onderzoekers van de Universiteit Maastricht, die aantoonden hoe femicide-zaken door rechters en officieren van justitie te weinig als zodanig worden (h)erkend, pleitten hier juist tegen omdat de definitie dan te breed wordt, wat ten koste gaat van de zichtbaarheid. Spanje werkt bijvoorbeeld met rechtbanken voor gendergerelateerd geweld met speciaal opgeleide rechters en officieren van justitie. Daarnaast hanteert Spanje één vaste juridische definitie van femicide: ‘de moord op een vrouw door een man vanuit machismo of misogynie (vrouwenhaat)’. 

Mutluer bracht een interessante tactische overweging in: ze diende in 2025 een initiatiefwetsvoorstel in, waarin ze zich expliciet beperkt tot  (ex-)partnergeweld tegen vrouwen, omdat ze daar meer draagvlak en geld voor kan genereren in Den Haag. Maar doordat ze er ook psychisch geweld, stalking en andere waarschuwingssignalen bij betrekt, gaat het gesprek ook over gevaarlijke patronen, waar in principe iedereen zich in kan herkennen. Ook Belleman zag ‘femicide’ als een nuttig instrument om het veel meer over de onderliggende ongelijke machtsrelaties te hebben.  

ZIJN EN DOEN

Welbeschouwd kan een definitie iets ‘zijn’ en iets ‘doen’. Het interessante aan de discussie is dat je het eens kunt zijn over het doel (geweld voorkomen), maar dat je er taalkundig en vooral tactisch over van mening kunt verschillen hoe je dat bereikt. Waar iedereen het in De Balie wel over eens was: er zaten veel te weinig mannen in de zaal.