Over het moreel kompas - en dan vooral het gebrek eraan - hoor je steeds meer. De onvolprezen wetenschapsjournalist en anti-kwakzalfactivist Adriaan ter Braack (‘Sjamadriaan’) verweet voetbalclub Ajax recent nog een ‘lachwekkend gebrek’ eraan. Ajax neemt namelijk de supplementenboer Vitakruid in de arm als Official Nutrition Supplier. Sjamadriaan verwijt Vitakruid al jaren onwetenschappelijke informatie over de werking van voedingssupplementen (en zonnebrandcrèmes en vaccinaties) via influencers te verspreiden. Bovendien leidt het miljoenenbedrijf dubieuze orthomoleculair therapeuten op, die via onbewezen medische behandelingen Vitakruidpillen slijten. En: Vitakruid dreigt kritische journalisten zoals Sjamadriaan met juridische stappen. Daar werk je als serieuze sportclub toch niet mee samen?

JOURNALISTIEK KOMPAS

Hoofd topsport Martijn Redegeld, nota bene zelf sportvoedingsdeskundige, sprak van ‘toegang tot expertise en producten die aansluiten bij onze filosofie’. Dat Ajax een onderliggende filosofie heeft, zou erop kunnen duiden dat de voetbalclub wél een moreel kompas heeft, iets dat richting geeft in het denken en handelen. Maar wat die filosofie is, wordt niet duidelijk. Tot de sportieve kernwaarden van Ajax behoren onder andere ‘de beste willen zijn’, maar de club wil ook bijdragen aan ‘een gezonde, leefbare omgeving en sociale samenleving’. Is Vitakruid dan de juiste partner? Of het moreel kompas is niet goed afgesteld, of het wordt niet gebruikt. Maar heb je er dan wel één?

Nog een voorbeeld: in een interview met programmamaker Tim Hofman, die de misstanden rond The Voice of Holland in 2022 aan het licht bracht, gaf Jildou van der Bijl, destijds hoofdredacteur van LINDA, toe dat ze al in 2021 ernstige signalen ontving over Ali B. Ze kwam in contact met enkele slachtoffers, maar kreeg een journalistiek verhaal niet rond. Ze ging echter ook niet met de signalen naar Linda de Mol, of via haar of direct naar John de Mol, de baas van Talpa en bedenker van The Voice. Achteraf had ze dat wellicht wel moeten doen, gaf ze toe. Maar, zo voegde ze toe, ‘naast’ haar ‘morele kompas’ had ze ook een ‘journalistiek kompas’ en dacht ze ook: ‘hoe kan ik deze meiden helpen?’ Blijkbaar beschouwt Van der Bijl een moreel kompas als (slechts) één van de instrumenten die je in kunt zetten bij lastige keuzes en valt zelfs niet elke ethische overweging (‘de meiden helpen’) er binnen.

MORELE POOLSTER

Als je de metafoor van het moreel kompas letterlijk neemt, dan moet het echt om een navigatieinstrument gaan, dat richting geeft. Met een duidelijk noorden, een morele poolster die staat voor je belangrijkste waarde(n). In het Engels wordt voor poolster vaak de term ‘north star’ gebruikt. Je moet dan ook kunnen articuleren wat het zuiden is, waar je ver weg van wil blijven (om going south te vermijden). En wellicht moet je ook een idee hebben waar ‘oost’ en ‘west’ voor staan: waarden die aan je trekken, maar die je niet echt verder brengen? Binnen het HTF Denkhuis geven we een training (‘Werken met waarden’) waar je heel systematisch zo’n moreel kompas leert maken. 

Of je van een expliciet(er) moreel kompas een deugdzame professional wordt, of misschien zelfs een beter mens, is de vraag. Een vergelijkbare vraag stelde ik in Phronèsis nr. 21 over ‘democratisch ethos’, dat duidt op iemands duurzame, innerlijke houding ten aanzien van democratische instituties. Dat iemand dat ethos heeft, wil nog niet zeggen dat hij de huidige democratische rechtsstaat steunt. Maar het woorden geven aan - en dus erkennen van - een mogelijke diepere democratische houding, is op zich een stap vooruit. De winst van een moreel kompas is dat je een waardensysteem ontwikkelt, waarmee je je in ieder geval grondiger en methodischer oriënteert op het goede. 

HORIZON

Het morele kompas van Ajax zou geholpen zijn met een positief, gezond en doordacht ideaal van topsport dat als ‘poolster’ bovenaan staat. Daar kun je om financiële of bekendheidsredenen (‘oost’ en ‘west’?) niet van weg bewegen. Als je al supplementen nodig hebt, waarom dan geen andere leverancier? Bij Jildou van der Bijl werd duidelijk dat ze de signalen wel had willen melden, maar verschillende waarden om voorrang vochten. Hoe zou een explicieter, omvattender kompas met een duidelijker ‘noorden’ er voor iemand in haar functie uit hebben moeten zien? 

Terug naar Trump: zijn moreel kompas lijkt geijkt op eigenbelang, reputatie, ‘winnen’ en America First, waar commentatoren vaak van zeggen dat hij er ook aan vasthoudt en naar handelt. Maar nader beschouwd zijn dit geen vaste waarden, en weet hij ook niet hoe deze zich tot elkaar en andere waarden, of waardesystemen (de Amerikaanse grondwet, het internationaal recht) verhouden. Trump heeft geen ‘horizon’, zoals een oud-generaal het verwoordde. Gevolg: hij waait met alle winden mee en is vatbaar voor allerhande Trump-fluisteraars - gelukkig ook voor Mark Rutte, die hopelijk wel een moreel kompas heeft ontwikkeld na zijn premierschap.

Paul Teule (1981) studeerde filosofie en economie en doceert bij de UvA en de HTF, waar hij ook directeur Onderwijs is. Hij is redacteur van Phronèsis.