Portret van een morosoof

“Onbelast met deskundigheid.” Zo beschrijft Ernst Gideon, auteur van Troje lag in Engeland, de methode waarmee hij aantoonde dat de verhalen van de Odyssee zich afspeelden op de Noordzee en de Atlantische Oceaan. Troje ligt, volgens Gideon, aan de oostkust van Engeland, en ook in Nederland vindt men bewijs dat Odysseus hier gedwaald heeft: ‘Zierikzee’ duidt op de tovenares Circe, terwijl ‘Vlissingen’ naar de held zelf verwijst (Ulyssinge).

Gideon is slechts een van de Nederlandse en Vlaamse morosofen die zijn verzameld in Morosofie, het tweede deel van De Encyclopedie van de Domheid. Auteur en ‘domgeer’ Matthijs van Boxsel, die recentelijker het boek Het carnaval van het zijn schreef, is al meer dan 25 jaar expert in de morosofen: denkers die algemeen aanvaarde onderzoeksmethodes omhelzen om hun eigen bizarre ficties mee te funderen.

Bizarriteiten
De gehavende, kritische lezer van 2025 kan het misschien niet weerstaan om, in het begin, de ideeën van de morosoof te vergelijken met die van een hedendaagse complotdenker. Morosofie schetst dan ook voorbeelden die de gemiddelde complotkenner bekend voorkomen: dat de aarde plat zou zijn (Klaas Dijkstra) of dat de mens afstamt van buitenaardse wezens (A.W. Mas van Poelje). Hoe kan men, in deze tijd van technologie en wetenschap, in zulke bizarriteiten geloven?

Dit geeft precies aan waar de morosoof en de complotdenker van elkaar verschillen. Waar de complotdenker de moderne wetenschap minacht en wantrouwt, gaat de morosoof vaak de wetenschap voorbij - of zoals Van Boxsel het zelf uitdrukt: “De morosofen verkennen gebieden die aan de kaarten van de wetenschap ontsnappen. Hun werken gunnen ons een blik op een universum dat parallel loopt aan de officieel erkende wereld.” Het zijn academische fantasten die hun waanbeelden stellig verdedigen en die hun excentriciteiten als verlichte ingevingen beschouwen. Newton en Galilei waren ook eerst gekken.

Amateur-complotkenner
Dat betekent niet dat de morosoof een onveranderlijk archetype is, of dat zijn domheid altijd onschuldig is. De een hoopt met zijn uitvinding een einde te maken aan oppressie en fascisme, de ander bepleit de ondergeschiktheid van vrouwen en de superioriteit van het witte ras. Net als mainstream-academici zijn alle morosofen niet over één kam te scheren. Morosofie is dan ook geen boek met een filosofische stelling - het is een naslagwerk, een onderdeel van een ondertussen uitgebreid oeuvre over domheid.

In de inleiding beschrijft Van Boxsel wat hij voelde toen hij Waar eens Troje stond van Iman Wilkens las: “Een sensatie [...] die maar weinig romans kunnen bewerkstelligen.” Als amateur-complotkenner wekte dit een ongekende wens in mij op: om mijzelf te kunnen verliezen in het werk van een denker die hoopt mij te kunnen overtuigen van zijn fantasieën. En onderliggend aan deze wens vond ik een dieper verlangen, namelijk: om mij te laten overtuigen, al is het maar voor even.

Morosofen zijn niet uitsluitend mannen. Het weliswaar incomplete overzicht in De Encyclopedie van de Domheid telt vier vrouwen. Van Boxsel verklaarde dit toentertijd door te stellen dat vrouwen zich vaker ‘verliezen in spiritisme, tongentaal of mystiek.’

Isa Wissink (2000) studeerde filosofie aan Tilburg University. Ze schreef haar scriptie over Hannah Arendts theorie van fictieve werelden, en hun rol in de opkomst van het fascisme. Wissink is opgeleid tot filosofiedocent aan de Radboud Universiteit en is redactielid van het filosofische vakblad Phronèsis.