Praktische filosofie wordt van oudsher vergeleken met verloskunde, omdat zij niet primair kennis overdraagt, maar probeert iets wat al impliciet aanwezig is naar boven te krijgen. Socrates noemde zijn methode zelf maieutiek: een soort geestelijke ‘vroedvrouwkunst’. In Plato’s Theaetetus zegt Socrates dat hij zelf geen wijsheid ‘inbrengt’, maar anderen helpt om gedachten, inzichten en waarheden te ‘baren’. Je kunt de vergelijking doortrekken: soms moet je als vroedvrouw inleiden, provoceren of andere kunstgrepen inzetten om een geboorte op gang te brengen. Socrates zelf was bepaald geen vrijblijvende gespreksleider. 

INTIMIDEREND

Waardenroulette is een filosofische onderzoeksvorm voor een groep van 10-15 deelnemers, die heel dwingend is: je krijgt in duo’s steeds twee waarden toegewezen op basis van het lot. Bijvoorbeeld door twee getallen onder de honderd te kiezen, waarna de gespreksleider uit onderstaande lijst de twee corresponderende waarden zoekt. (Je kunt ook een lijst met ‘gewone’ filosofische begrippen, zoals ‘natuur’ of ‘tijd’, hanteren - dan heet de oefening ‘Conceptroulette’. Maakt niet veel uit.) 

Als je de twee waarden toegewezen hebt gekregen (zeg: ‘respect’ en ‘vrijheid’ of ‘waardigheid’ en ‘verbinding’), vraagt de gespreksleider je om een stelling te formuleren die 1) prikkelend is, 2) waar is en 3) als waar verdedigd kan worden op basis van een eigen, echte ervaring. Dit is een opdracht die nogal intimiderend over kan komen. Omdat je samen bent, kun je de uitdaging wel beter aan en heb je meer wijsheid en denkkracht om uit te putten. Het voorkomt ook dat je je als individuele deelnemer al te veel met je rug tegen de muur gezet voelt.

SAMEN IN GESPREK

De gespreksleider stelt zich streng op: je moet werken met de waarden die je hebt gekregen en je stelling moet aan alle eisen voldoen. De gespreksleider moet, als het lot waarden bepaalt die te dicht bij elkaar liggen, ook durven ingrijpen. ‘Openheid’ en ‘transparantie’ gaan misschien geen goede stelling opleveren. Ook kan zij voorbeelden van stellingen geven die niet en wel prikkelen. “Je moet altijd respect hebben voor iemands vrijheid van meningsuiting”, is misschien wel controversieel en boud, maar zet vooral aan tot discussie, niet tot onderzoek. “Je kunt alleen vrij zijn als je jezelf respecteert” of “Je kunt iemand alleen respecteren als je werkelijk vrij bent”, zijn stellingen waar toehoorders meteen mee aan de slag gaan in hun hoofd. Het is geen harde wetenschap, maar je kunt als gespreksleider wel een neus ontwikkelen voor wat ‘prikkelend’ is. Een filosofische achtergrond helpt daarbij, uiteraard.

Je krijgt als duo een kwartier om samen in gesprek te gaan en verschillende combinaties van waarden in een stelling te gieten die aan alle eisen voldoet en dus ook op basis van een ervaring kan worden toegelicht. De gespreksleider loopt rond en vraagt na vijf minuten en na tien minuten hoever elk duo is, en helpt waar nodig met het doorhakken van knopen of herformuleren van een stelling. Na een kwartier presenteert elk duo zijn stelling: eerst worden de toevallig toegekende waarden herhaalt, daarna volgt de stelling en ten slotte de ervaring. De gepreksleider begeleidt vervolgvragen, afhankelijk van de beschikbare tijd.

CONCEPTUELE LENIGHEID

De opbrengst zit in eerste instantie in de conceptuele lenigheid die je ontwikkelt, doordat je gedwongen wordt om te spelen met willekeurige normatieve begrippen, door ze op verschillende manieren te verbinden en er chocola van te maken. Je leert ook hoe waarden pas echt betekenis krijgen, en houvast bieden in relatie tot andere waarden en tot de geleefde praktijk. Maar bovenal leer je dat je al heel weet, veel wijsheid en ervaring in huis hebt. Klaar om ter wereld te brengen! 

Niet elk duo staat versteld van de eigen opbrengst, maar de groep als geheel raakt altijd geïnspireerd en op elkaar ingespeeld. Waardenroulette is zo de ideale appetiser om met een groep verder onderzoek te doen naar hun (kern)waarden.

Paul Teule (1981) studeerde filosofie en economie en doceert bij de UvA en de HTF, waar hij ook directeur Onderwijs is. Hij is redacteur van Phronèsis.